Is zwaard Grutte Pier te claimen?

In Actueel, Kunst & Cultuur by Elke Verwoerd

Door Elke Verwoerd

Op 6 maart 2015 kreeg het Fries Museum een claim vanuit Amerika op het zwaard van Grutte Pier. Iemand beweert een nazaat te zijn van Wijerd Jelckama, vermeende neef van Pier Gerlofs Donia. Waar kwam het zwaard vandaan en kan het dat er nog directe nazaten zijn van Wijerd Jelckama?

Hoe zat het ook alweer: wie was Grutte Pier?

Het zwaard van Grutte Pier

Het zwaard van Grutte Pier

Pier Gerlofs Donia was aanvankelijk een boer in Kimswerd. In 1514 verbrandden de Saksen echter het dorp en vermoordden hierbij zijn familie. Dit was de aanleiding voor Pier om een leger op te zetten tegen de bezetters. Of, zoals Nederlands historicus Conrad Busken Huet het verwoordde: “Uit persoonlijke wraak over bloedig onrecht, wat hem is aangedaan met het doden van bloedverwanten en de vernietiging van zijn eigendom, werd hij een vrijheidsstrijder.”

De bekende uitspraak “Bûter, brea en griene tsiis, wa’t dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries” wordt ook gezien als de befaamde uitspraak van Pier. Hij zou dit hebben gebruikt om na te gaan of de opvarenden van schepen op de Zuiderzee (nu IJsselmeer) wel Fries waren. Konden de opvarenden dit niet, dan onthoofde Pier hen met z’n enorme zwaard en werd het schip geplunderd. Volgens Hollandse tegenstanders had hij ook de gewoonte opvarenden overboord te gooien.

Volgens de sage droegen Grutte Pier en zijn mannen de buit van de geplunderde schepen af aan hertog Karel van Gelre, die steun in de strijd tegen de Hollanders had toegezegd. Uiteindelijk bleek dat Karel in 1517 dat deed om zelf een machtspositie in Friesland te verkrijgen. Pier was daar zo door teleurgesteld dat hij zich in 1518 terugtrok. Twee jaar later overleed hij in z’n bed in Sneek.

Wie was Wijerd Jelckama?

Wijerd Jelckama was een vermeende neef of luitenant van Grutte Pier en later opvolger. Of het daadwerkelijk de neef was van Pier is niet meer te achterhalen. Wijerd Jelckama heette ookwel Grutte Wierd. Jelckama werd geboren rond 1490 als de zoon van Piers oudere zus. Op 25-jarige leeftijd, in 1515, sloot Jelckama zich aan bij Grutte Pier in de strijd tegen de Habsburgers, Saksen en Hollanders. Hij werd onderbevelhebber van Piers leger; de Arumer Zwarte Hoop.

Na de dood van Pier in 1520, en vermoedelijk eerder, nam Jelckama het bevel over van het rebellenleger en kreeg hij volgens de sagen het zwaard. Uiteindelijk werd hij na verliezen gevangen genomen en op 33-jarige leeftijd in Leeuwarden onthoofd. Gezien we het hebben over het zwaard van Grutte Pier en een Amerikaan die meent verwant te zijn aan Wijerd Jelckama, zijn er überhaupt nog afstammelingen van de Jelckama clan?

De geschiedenis van de naam

Het is in eerste instantie interessant om te achterhalen waar de naam vandaan komt. Jelckama is afgeleid van het oud Friese woord Gjelt, tegenwoordig jild (geld). In die tijd werd ‘ma’ toegevoegd aan de naam, als afkorting van maag of mac, wat ‘lid van de familie of clan’ betekent. Afhankelijk van tijd en dialect werd de naam ook vaak geschreven als: Gjeltema, Gjelkama, Jelckema, Gjaltema, Jeltema, Jellema, Jelscama en Jelsema. Uiteindelijk zijn de meest populaire varianten overgebleven: Jellema en Jeltema.

De Jellema’s

Na enig onderzoek kom ik uit bij Jan Jellema uit Haarlem, die zich grondig heeft verdiept in de stambomen en achtergronden van de Jelckama’s en later de Jellema’s vanaf de middeleeuwen tot 1900, met een database van maar liefst 94000 verwanten. Via een behoorlijke omweg kwam ik aan z’n telefoonnummer en belde hem. Hoe zit dit nu precies? ,,Destijds waren er ongeveer 150 adellijke Jellema’s (of varianten op de naam), verdeeld over zes takken en die probeerden ook allemaal weer met elkaar te trouwen, dus daar zit ook aardig wat vertroebeling in die bloedbanden,” vertelt Jan. ,,Keihard kan het niet bewezen worden dat men een afstammeling is van Wijerd Jelckama.”

Ik spreek vervolgens met woordvoerder bij het Fries Museum, Kirsten Dijkstra; wat is eigenlijk de naam van die meneer die beweert een nazaat te zijn? Die heet meneer Jelckama. De grap is dat tussen 1892 en 1941 er 88 Jellema’s zijn geëmigreerd en hun heil zochten in Amerika (bron: www.ellisisland.org); geen één Jelckama.

Hoe aannemelijk is het dan dat er een ‘directe’ Amerikaanse nazaat is van Wijerd Jelckama? 0,0%. Is het überhaupt mogelijk om het zwaard te claimen? Nee. Sterker nog, als we de stamboom van Grutte Pier zelf pakken, met twee broers en twee zussen en ook nog eens z’n neef erbij halen, zullen we op dit moment op een flínk aantal nazaten/ ‘rechthebbenden’ zitten. Mogelijk loopt dat in de 1000en. Blijft er weinig meer van het zwaard over. Prachtige stunt dus van die Amerikaan of dat vermeende advocatenkantoor, maar wettelijk hebben ze geen poot om op te staan. Het zwaard is van de Friezen, blijft van de Friezen en blijft lekker in het Fries Museum.