Seks is een kunst

In Expositie, Kunst & Cultuur by Mariëlle Vos

Foto’s en tekst door Mariëlle Vos

Seksualiteit is onderdeel van het leven en daarmee ook onderdeel van de beeldende kunst. We komen het overal tegen. Van erotische muurschilderingen in Pompeii tot de pornofoto’s van Jeff Koons. Maar door de seksualisering van de maatschappij lijkt het bijna alsof seksualiteit en erotiek in de kunst alleen iets van deze tijd is. Een bezoek aan de tentoonstelling Sexy Ceramics in het Keramiekmuseum Princessehof bewijst het tegendeel. Het is van alle tijden en komt in elke nuance voor.

Erotisch keramiek

Keramiek is niet de eerste kunstvorm waarbij men denkt aan erotische kunst, maar de tentoonstelling laat zien dat keramiek en erotiek heel goed samen gaan. De sensualiteit van de natte, en daardoor vormbare klei spreekt tot de verbeelding en de amorfe beelden in de schemerige tentoonstellingsruimte roepen verwijzingen naar de ronde vormen van het menselijk lichaam op. Niet alleen in het materiaal en de vorm komt de erotiek terug, maar ook in de figuratieve voorstellingen op het serviesgoed. Er zijn verwijzingen te vinden naar vruchtbaarheid door het afbeelden van exotisch fruit of onschuldig parende konijntjes.

_s880482

Bord met decor van granaatappel, China Porselein, 1740
Dekseldoosje in de vorm van een granaatappel en decor van granaatappel, China Porselein, 1800 – 1900

Op het randje van artistiek en porno

Dat de seksualiteit van keramiek ook wat platter kan, blijkt wel uit de weinig verbloemende piemelborden die te vinden zijn in het 16+ gedeelte. Een paar giechelende en alles fotograferende vrouwen vraagt zich af waarom de vrouw altijd maar moet multitasken: de liefde bedrijven en tegelijk de fluit bespelen, zoals voorgesteld op een oosters beeldje.

Dat ze in het oosten wel vorm konden geven aan naakt en erotiek in de kunst, blijkt ook uit de uit Japan afkomstige Shunga kunst: erotische afbeeldingen in de vorm van schilderijen, boeken en houtdrukkunst, die ook terugkomen in de tentoonstelling. In de meer dan tweeënhalve eeuw dat Japan zich afsloot voor culturele invloeden van buitenaf, verspreidde deze erotische en humoristische kunstvorm zich – dankzij de boekdrukkunst – door alle lagen van de bevolking. Toen Japan eind 19de eeuw zijn culturele grenzen weer open gooide, moest het allemaal een tikkeltje beschaafder; naar de norm van de westerse wereld. Toen pasten deze afbeeldingen van seksuele scènes niet meer in het plaatje.

_s371037
Michel Gouéry, Biomécanopatère,  2012

Het ‘beschaafde’ westen

Natuurlijk zijn er ook naakten of subtiel erotische scènes te vinden in de westerse, christelijke kunstgeschiedenis, alleen van duidelijk andere aard. Denk aan de werken van Rubens en aan Bernini’s De vervoering van St. Teresa uit de barokkunst. Bijbelse en Rooms-katholieke voorstellingen met veel dynamisch naakt, weinig verhullende stoffen en grote emotionele bevlogenheid. Voor de vrome Bernini waren de erotische accenten, die niet door al zijn tijdgenoten werden gewaardeerd, waarschijnlijk het gevolg van zijn instinctieve en natuurgetrouwe werken. De Italianen Arentino en Raimondi daarentegen, creëerden wel bewust erotisch materiaal en dat leverde een heus schandaal op. Het geïllustreerde boek met 16 ‘houdingen’ of seksuele standjes werd door de paus in beslag genomen en er is 400 jaar na dato geen enkel origineel meer opgedoken.

Maatschappijkritische seks om te shockeren

Pornografisch materiaal werd ook ingezet als politiek commentaar. Tijdens de verlichting gebruikten de Fransen erotisch materiaal voor maatschappijkritiek en satire. Het doelwit was daarbij de rooms-katholieke kerk en de heersende seksuele onderdrukking. Heel herkenbaar, want seks en erotiek in de kunst blijkt nu nog steeds een uitstekend middel om een kritische noot te plaatsen of zelfs te shockeren. Kritiek is niet alleen gericht op de maatschappij, maar ook op de kunstwereld. Een mooi voorbeeld is het werk van Jeff Koons uit begin jaren ’90. De billboardformaat foto’s waarin hij met zijn partner, de Italiaanse pornoster Ilona Staller, poseert, brengen menigeen in verlegenheid. Is het gewoon porno of gaat het om kunst omdat het in het museum hangt? Is het kunst of is het kitsch? In het Keramiekmuseum wordt ook een aantal beelden tentoongesteld uit de jaren 90 die zich op ditzelfde kitscherige, kritische of shockerende randje begeven. En ook hierbij wordt de rooms-katholieke kerk en het gemakgevoel van de bezoeker niet gespaard.

Genuanceerd randje

Al met al krijgen de op het oog banale werken een gelaagdheid en krijgt men zicht op het grote grijze gebied tussen erotiek en kunst. Een gebied dat de westerse kunstgeschiedenis niet altijd duidelijk prijsgeeft. Seks en kunst: het kan ordinair en confronterend zijn. Maar ook humoristisch en sensueel. Erotisch en religieus tegelijk. Uiteindelijk lijken seks en kunst, in welke vorm, tijd of nuance dan ook, nooit helemaal gemakkelijk samen te gaan.