Nacht van de Filosofie: de rode of de blauwe pil?

In Beleven, Evenementen by Bauke Heeg

Foto boven: Elle Koopmans / Floor Bossen

Wat vier eeuwen wetenschap sinds Descartes wel eens wordt verweten, en niet alleen door filosofen, is dat het ons voornamelijk een kille mechanistische wereld heeft opgeleverd. Een wereld beheerst door ons denken, met als gevolg een geweldige hoeveelheid kennis over de natuur en het universum. Maar ook zielloos en tot louter materie gereduceerd. Een lineaire wereld vol logische aaneenschakelingen van oorzaak en gevolg, met ruim baan voor computers, algoritmes en autonome robots.

Sterker nog, en misschien wel ironisch genoeg: door middel van diezelfde logica is de technologische wereld om ons heen zo snel ontwikkelt dat we spoedig in een soort van cyberbubbel dreigen te belanden volgens sommige futuristen. Waar supercomputers met kunstmatige intelligentie ons op allerlei fronten overtroeven. Waar slimme algoritmes beter dan wijzelf weten wie we zijn en wat we liken. Die onze gedachten zodanig kunnen framen dat het zicht op de werkelijkheid wordt belemmerd. Met andere woorden, misschien zijn we wel met zijn allen bezig om een monsterlijke kopie van ons brein te creëren, eentje die een eigen leven gaat leiden en ons vervolgens niet meer nodig heeft. Welcome to the Matrix.

Science fiction? Mijn boerenverstand begint daar soms wel eens aan te twijfelen.

Nacht van de Filosofie

Dat proces van mechaniseren roept wel eens reacties en vragen op. Bijvoorbeeld of het allemaal wel zo eenvoudig is als het lijkt. Of alles überhaupt wel te begrijpen valt. Wat is er nog over van een menselijke ziel? Zulke vragen leggen grote tegenstellingen bloot. In veel gevallen draait het om de tegenstelling tussen de logica van het wetenschappelijk denken en de vaak heel persoonlijke beleving, van iets alledaags of juist iets unieks. En dat is precies wat ruimschoots aan bod kwam tijdens de 10e Leeuwarder Nacht van de Filosofie Fryslân, georganiseerd afgelopen weekend op meerdere locaties rondom het Oldehoofsterkerkhof.

In het begin…

Wie herinnert zich niet de verwondering als klein kind, waarin je voor het eerst beseft dat je iets ziet en je er tegelijkertijd bewust van bent dát je het ziet? Er zelfbewust over nadenkt? Met deze vraag begon Marjan Slob ons avond. Meteen stelde ze hiermee een kritische kanttekening bij de stelling van hedendaagse hersenwetenschappers, die claimen dat we niet veel meer zijn dan ons brein. Dat enkel onze hersenen zo volledig bepalen wat we doen, denken en voelen. Het beperken van al onze ervaringen tot een theorie over neuronen doet natuurlijk niet recht aan onze beleving. En al zeker niet aan de verwondering. Het gaat hier dus ook om een botsing tussen puur rationeel denken en het niet-rationele van veel menselijke ervaringen. Want bewustheid is nog altijd een raadsel, ook al bestaat er een consensus dat het op de een of andere manier wel moet voortkomen uit de complexe elektrische stroompjes in de grijze bovenkamer.

… was er chaos?

Je zou kunnen stellen dat filosofie een soort zoektocht is naar de bron van ons denken. Het gaat dan ook niet zozeer om het einddoel van het vinden van wijsheid, maar om het proces te onderzoeken van hoe iets uit chaos ontstaat. Is chaos immers niet de bron van alles? Alleen in het proces van orde scheppen, van kennis, ontstaat veel verwarring en dwaling. Een hachelijke zoektocht die niet zonder gevaren is, die ons letterlijk tot waanzin kan drijven. En dat is door menig filosoof in den lijve ondervonden. Maar als je op zoek bent naar de bron van ervaring, de niet-lineaire chaos, dan moet je nu eenmaal die gevaren op de koop toenemen.

Komen we uit bij Wouter Kusters. Niet alleen heeft hij laten zien hoe dicht filosofie grenst aan pure waanzin en vice versa, op soortgelijke wijze is ook kunst en wetenschap soms pure gekkenwerk, en voor beoefenaars hiervan loert eenzelfde gevaar.

Tijdens de Nacht van de Filosofie laat Kusters ons ook prachtig zien hoe je filosofie tot leven brengt. Na een boeiend existentialistisch betoog over absolute vrijheid, filosofeert hij er al improviserend rustig op los in volledige dialoog met het publiek. Als iemand tijdens deze avond op zoek gaat naar de bron en ons niet in slaap sust met schijnredelijkheden, dan is hij het wel.

Maar die pil dan?

Alles bij elkaar bood de Nacht van de Filosofie een mooi programma met boeiende en prikkelende lezingen, maar ook met muziek, dichtkunst en performance. De verwarming in Tresoar stond een beetje hoog in sommige ruimtes die ook nog eens wat te klein waren om alle geïnteresseerden plek te bieden: de volgende keer mag wel rekening gehouden worden met een grotere opkomst. Of misschien kan het gedeeltelijk in kroegen afspelen, waar natuurlijk menig filosofisch gesprek al van nature plaats vindt. Het gaat er bij zo’n festival voornamelijk om dat je filosofie beleeft, en niet alleen als droge tekst leest. En daarvoor werken vergaderzaaltjes niet altijd optimaal. En als je filosofie naast wetenschap en kunst zet, ook op een festival, dan krijg je boeiende visies op de werkelijkheid. Ergens moet dat ook de opzet zijn geweest van dit festival, en zal dat hopelijk in de toekomst ook blijven doen. Dat ergens de vraag opborrelt, van in welke realiteit leven we eigenlijk?

Wat dat betreft is de keuze tussen een rode of blauwe pil uit The Matrix nog niet zo’n gekke filosofische metafoor. Want als je genoegen neemt met de zachte warme dekmantel van de redelijkheid, met grote kans dat je in slaap wordt gesust, blijf dan vooral die blauwe pillen slikken. Maar, als je meer op zoek bent naar de bron, naar een wereld die nog niet opzettelijk geframed is en waarin je nog enigszins vrij bent, maar wel met kans dat je aan de waanzin moet geloven, dan is er voor jou nog altijd die rode pil. Hoewel sommigen denken dat dat al lang een gepasseerd station is. Maar waarschijnlijk is the truth out there