Pleidooi voor de journalistiek

In Actueel by Elke Verwoerd

Afgelopen zaterdag was Forum voor Democratie in Neushoorn. Thierry Baudet en Theo Hiddema lichtten als een luchtig duo hun standpunten toe. Hoewel hun aanpak me boeit – het is in ieder geval aardig vernieuwend in de Nederlandse politiek – ben ik het verre van eens met hun programma. Een beetje Amerikaans, elitair, veel “bwrah bwrah”, partijkartel, partijkartel, partijkartel. Maar Baudet is een jonge hond in de politiek, rebels, weet media te prikken met z’n uitspraken en heeft een goede campagne via sociale media ingezet. Anders dan de ideale schoonzoon Jesse Klaver van GroenLinks die zich een veiliger imago aanmeet.

Wat me in het bijzonder even steekt is hoe nu ook Baudet refereert aan ‘nepnieuws’. Zo beweerde NU.nl dat er in Groningen 200 demonstranten waren tegen het FvD, maar in werkelijkheid was het maar een handvol. Nu, het komt sommige politici natuurlijk bijzonder goed uit deze troef te kunnen spelen. Anderzijds vind ik het verstrekken van incorrecte en vertekenende informatie, zéker vanuit een erkend nieuwsmedium, een kwalijke ontwikkeling. Media onderschatten hun macht over de maatschappelijke perceptie en hoe zwaar hun bijdrage kan wegen in het sociale domein.

Wat zegt de FvD nu eigenlijk? Wat klopt daarvan? Wat is hun strategie? Wat maakt dat ze bijval krijgen?

Het zware weer van de journalistiek

Natuurlijk maken alle media weleens een onopzettelijke misser. Menselijke fouten, verkeerde woordkeuzes dan wel een ontbrekende bron in het geheel. Zo heeft NU.nl vanmorgen een rectificatie geplaatst. Maar, waar de journalistiek zo een nobel vak was, lijkt het soort nieuwsverstrekking nu af te hangen van bereik, niet meer de inhoud. Te vluchtig worden conclusies getrokken en bronnen niet goed geverifieerd.

Het is begrijpelijk, tegelijk tragisch: hoeveel kliks een nieuwsbericht krijgt wordt belangrijker geacht dan of het waar is dan wel inhoudelijk goed. Met een teruglopend aantal abonnementen op de krant en de mogelijkheid om als bedrijf zelf te adverteren op sociale media, nemen de inkomsten voor een uitgever drastisch af. Dan is het bezuinigen, zoeken naar nieuwe mogelijkheden om consumenten te trekken en op een andere manier inkomsten te genereren. Helaas komt het dan ook voor dat het ten koste gaat van de inhoud. Er wordt bezuinigd op kwalitatieve journalistiek, redacteuren werken onder een te hoge werkdruk voor vaak maar een schrijntje van wat het werkelijk waard is.

“Journalistiek stond altijd als waakhond van de democratie.”

Veel uitgeverijen worstelen met hun online nieuwsvoorziening, verdienmodellen en capaciteit. Zo wordt redactioneel nieuws aangevuld met of zelfs vervangen door clickbait, ledige artikelen over iemands liefdesleven en achterklap. Nieuws moet tegenwoordig te allen tijde maar beschikbaar zijn, het liefst live en het liefst gratis. Getuigen van een gebeurtenis zetten het vaak zelf al op sociale media. Dit maakt dat nieuwsmedia geacht worden sneller in te springen, en dat gaat vaak ten koste van zorgvuldigheid; niet alle bronnen worden gecheckt, er worden gehaast conclusies getrokken en de gelaagdheid komt daarmee in het geding.

Journalistiek stond altijd als waakhond van de democratie. Door onderzoek, door inlichten, toelichten en informeren. Maar tegenwoordig komt het meeste nieuws tot mensen via sociale media, waarbij ook een nieuwsmedium zich moet worstelen door de algoritmiek en wat ‘viral’ gaat. Verhalen worden aangedikt, opgeblazen of zelfs onwaar.

“Is het waar?”

Aan de andere kant vertellen politici ook niet altijd de waarheid. De politieke arena is een schouwspel. Theater, waarbij het veelal gaat om presentatie, uitstraling, imago en de beste oneliner. De huidige tendens waarbij politici geëerd worden omdat ze “zeggen waar het op staat” en zich niet meer politiek correct uitlaten is enerzijds een angstwekkende, aan de andere kant snap ik ook de opluchting. Het enige waar ik hier het positieve in zie, is dat het – zij het radicaal – aan het licht brengt wat de eigenlijke status is van onze maatschappij. Dat racisme nog aan de orde van de dag is, dat de emancipatie niet voltooid is, dat de kloof tussen arm en rijk te groot is. Punten die we met de mantel der politieke correctheid hebben bedekt en zodoende een ideale wereld werd afgedwongen. We sloten ogen en onderdrukten het sentiment.

Dus liever de politicus die ‘zegt waar het op staat’, dan de zogenaamde ideale familieman die ondertussen stiekem z’n secretaresse neukt. Liever de elitaire, daad-bij-woord blaaskaak die zegt dat vrouwen ervan houden gedomineerd te worden of dat je ze maar bij de poes moet hannesen, dan een zijige, correcte vrouw in schaapskleren. Een middenweg lijkt er vooralsnog niet en in dezen lijkt het volledig naar het compleet andere uiterste van politieke correctheid te slaan en moet het fatsoen het ontberen. Hoewel ik gretig wil en blijf geloven in integriteit en de intrinsieke motivatie van de mens om de wereld mooier en beter te maken, kan ik ook niet ontkennen hoe schrijnend makkelijk de mens te manipuleren is met simpele foefjes. En vaak zeker niet ten bate van elkaar.

“De waarheid bestaat niet”

Misschien wil men juist theater, zoals een Baudet en Hiddema met elkaar op het podium staan, misschien wil men juist transparantie en menselijkheid zien in politici. Wil men de ‘waarheid’. Maar politiek is doordrenkt van strategisch spel, verborgen agenda’s en manipulatie.

Het moeilijke nu is de discussie over ‘waarheid’. Waar je het kan hebben over absolute waarheden, te denken aan wiskundige formules of een wereld die rond is, is ‘waarheid’ in menselijke perceptie een mistig begrip. En dan is Nietzsche’s stelling nog wel het meest dekkend: “De waarheid bestaat niet, er zijn slechts interpretaties.”

Aan journalisten is het wel de taak die interpretaties te ontrafelen. En wij, als consumenten, hebben hier ook een verantwoordelijkheid in om onszelf van de juiste informatie te voorzien. In deze verwarrende tijd kunnen we ons niet laten voeden door iedere willekeurige hand die ons wat biedt.

“Willen we betrouwbaar nieuws, waarom wensen we dat dan vluchtig, gratis en voor niets?”

Journalistiek is een vak. Het is intensief mensenwerk om onderzoek te doen, om verbanden te leggen, om bronnen te verifiëren. Willen we betrouwbaar nieuws, waarom wensen we dat dan vluchtig, gratis en voor niets? Waarom wel een abonnement op Netflix of Spotify, maar niet op een nieuwsmedium?

Ik pleit er in dezen graag voor om de journalist eer aan te doen: neem een abonnement op een krant, support de journalistiek. Verrijk jezelf met kennis en verschillende visies. Weet je niet precies welk nieuwsmedium, kijk dan eens naar bijvoorbeeld een Blendle.com, waar je van verschillende media per artikel betaalt. Ga niet mee in het theater en zorg dat je minstens de kritische plek op de tribune weet. Geschiedenis en heden leert ons dat democratie niet vrijblijvend is. Willen we integriteit en vooruitgang, moeten we als gewone mensen van de straat een groot goed hoog houden: persvrijheid.

ELKE VERWOERD